การจัดงานศพพิธีจีน
การจัดงานศพตามธรรมเนียมจีนมีรายละเอียดมากกว่างานศพแบบไทยในหลายส่วน เพราะนอกจากการจัดสถานที่และการดูแลแขกแล้ว ยังมีเรื่องลำดับญาติ เครื่องเซ่นไหว้ การแต่งกาย พิธีสวด และขั้นตอนการส่งผู้เสียชีวิตตามความเชื่อของแต่ละครอบครัว
อย่างไรก็ตาม คำว่า “พิธีศพจีน” ไม่ได้หมายถึงพิธีรูปแบบเดียวกันทั้งหมด
ครอบครัวชาวไทยเชื้อสายจีนแต่ละกลุ่ม เช่น แต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน แคะ ไหหลำ หรือกวางตุ้ง อาจมีรายละเอียดแตกต่างกัน และบางครอบครัวในประเทศไทยก็ผสมพิธีจีนกับพิธีทางพระพุทธศาสนาแบบไทย
ดังนั้น ก่อนเริ่มจัดงาน ควรสอบถามผู้ใหญ่ในครอบครัว สมาคมหรือศาลเจ้าที่ครอบครัวเกี่ยวข้อง รวมถึงผู้ดำเนินพิธี เพื่อกำหนดรูปแบบให้ตรงกับธรรมเนียมของครอบครัว
พิธีศพจีนเริ่มต้นอย่างไร
เมื่อมีผู้เสียชีวิต ขั้นตอนแรกยังคงเป็นการดำเนินการด้านเอกสารและการรับรองการเสียชีวิต เช่นเดียวกับงานศพประเภทอื่น
หลังจากนั้นครอบครัวจึงพิจารณาว่าจะตั้งศพที่ใด เช่น
วัด
ศาลาของสมาคม
มูลนิธิ
ศาลเจ้า
สถานที่ประกอบพิธีของชุมชน
หรือสถานที่ที่ครอบครัวใช้เป็นประจำ
จากนั้นจึงกำหนดจำนวนวันที่จะตั้งศพ รูปแบบการสวด และวันออกศพ
ข้อมูลทางวัฒนธรรมของไทยบางพื้นที่ระบุว่า คนไทยเชื้อสายจีนอาจตั้งศพเพื่อประกอบพิธี ก่อนนำไปเผาหรือฝัง และวันออกศพมักมีขบวนเคลื่อนศพไปยังวัดหรือสุสานตามธรรมเนียมของครอบครัว
การเตรียมร่างผู้เสียชีวิต
ครอบครัวที่ยังรักษาธรรมเนียมจีนอาจมีขั้นตอนเกี่ยวกับการแต่งตัวผู้เสียชีวิต การจัดร่าง และการบรรจุลงหีบตามพิธีของสายตระกูล
รายละเอียดในส่วนนี้แตกต่างกันมาก
บางครอบครัวมีผู้ประกอบพิธีโดยเฉพาะ บางครอบครัวให้ผู้ใหญ่เป็นผู้กำหนดเสื้อผ้า เครื่องใช้ หรือสิ่งที่ใส่ร่วมกับผู้เสียชีวิต
ในพิธีจีนบางกลุ่ม มีบทสวดหรือพิธีประกอบในช่วงแต่งตัวผู้เสียชีวิตและช่วงปิดหีบด้วย
หากครอบครัวไม่ทราบขั้นตอน ไม่ควรเตรียมสิ่งของตามความเชื่อที่ได้ยินต่อ ๆ กันมาโดยไม่ได้ตรวจสอบ เพราะแต่ละสายตระกูลมีรายละเอียดต่างกัน
การตั้งศพ
ระยะเวลาตั้งศพขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของครอบครัว
บางงานอาจตั้งเพียงไม่กี่วัน ขณะที่บางครอบครัวอาจตั้งนานกว่านั้นเพื่อรอญาติจากต่างจังหวัดหรือต่างประเทศ
ระหว่างตั้งศพอาจมี
การไหว้ผู้เสียชีวิต
การถวายอาหาร
การจุดธูป
การสวด
การรับแขก
การจัดเครื่องเซ่น
และพิธีอื่นตามธรรมเนียม
ในบางครอบครัวอาจประกอบพิธีทางพระพุทธศาสนาร่วมด้วย เช่น นิมนต์พระสงฆ์มาสวด
ข้อมูลจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่าพิธีศพจีนบางกลุ่มในประเทศไทยสามารถประกอบพิธีทางพุทธร่วมระหว่างช่วงตั้งศพได้ โดยขึ้นอยู่กับความเหมาะสมของเจ้าภาพ
โต๊ะไหว้และเครื่องเซ่น
หนึ่งในส่วนที่พบในงานศพตามธรรมเนียมจีนคือโต๊ะไหว้ผู้เสียชีวิต
ของที่ใช้จะแตกต่างตามธรรมเนียม เช่น
อาหาร
ผลไม้
น้ำชา
ขนม
ธูปและเทียน
กระดาษเงินกระดาษทอง
และสิ่งของอื่นตามความเชื่อ
จำนวนและชนิดของสิ่งของไม่ควรกำหนดแบบเหมารวม เพราะบางตระกูลถือรายละเอียดเรื่องจำนวน จานอาหาร หรือประเภทของเครื่องไหว้แตกต่างกัน
หากใช้บริการผู้จัดพิธี ควรแจ้งเชื้อสายและธรรมเนียมของครอบครัวให้ชัดเจนตั้งแต่ต้น
การแต่งกายของลูกหลาน
พิธีศพจีนแบบดั้งเดิมให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างผู้เสียชีวิตกับลูกหลาน
การแต่งกายไว้ทุกข์อาจใช้สีและเครื่องหมายที่แตกต่างกันตามลำดับญาติ เช่น ลูก หลาน หรือญาติในระดับต่าง ๆ
แต่ครอบครัวคนไทยเชื้อสายจีนในปัจจุบันจำนวนมากปรับรูปแบบให้เรียบง่ายขึ้น และอาจใช้ชุดดำหรือชุดไว้ทุกข์แบบไทยแทน
หากครอบครัวยังคงใช้ธรรมเนียมเดิม ควรให้ผู้ประกอบพิธีหรือผู้ใหญ่ในตระกูลเป็นผู้แนะนำ เพื่อหลีกเลี่ยงการกำหนดสีหรือรูปแบบผิดจากประเพณีของครอบครัว
พิธีกงเต๊กคืออะไร
“กงเต๊ก” เป็นพิธีที่หลายคนนึกถึงเมื่อพูดถึงงานศพจีน
แต่ไม่ใช่ว่างานศพจีนทุกงานจำเป็นต้องจัดกงเต๊ก
งานวิชาการที่ศึกษากงเต๊กแบบแต้จิ๋วในสังคมไทยอธิบายว่า บทสวดในพิธีกงเต๊กเกี่ยวข้องกับการนำทางดวงวิญญาณ การบอกเส้นทางและจุดหมายของวิญญาณ รวมถึงการช่วยคลายความโศกเศร้าและความกังวลของครอบครัว
บางพิธีอาจมีการจัดสัญลักษณ์แทนบ้าน เสื้อผ้า เงิน หรือสิ่งของสำหรับผู้เสียชีวิต และมีขั้นตอนการประกอบพิธีหลายช่วง
รายละเอียดทั้งหมดขึ้นอยู่กับสำนักพิธี ธรรมเนียม และความประสงค์ของครอบครัว
กงเต๊กจัดวันไหน
ในพิธีจีนบางกลุ่ม กงเต๊กจะจัดในช่วงก่อนวันออกศพ
ข้อมูลเกี่ยวกับพิธีฮวงฮัวหรือกงเต๊กที่บันทึกไว้ในสารานุกรมวัฒนธรรมไทยระบุว่า ในบางธรรมเนียมจะมีพิธีสวดใหญ่ในคืนก่อนออกศพ
อย่างไรก็ตาม ไม่ควรถือว่าทุกครอบครัวต้องจัดตามวันนี้ เพราะบางครอบครัวอาจเลือกจัดในวันอื่น หรือไม่จัดกงเต๊กเลย
วันออกศพ
วันออกศพเป็นวันที่ครอบครัวเคลื่อนผู้เสียชีวิตจากสถานที่ตั้งศพไปยังสถานที่ประกอบพิธีขั้นสุดท้าย
ในงานแบบจีนดั้งเดิมอาจมีพิธีคำนับศพก่อนออกเดินทาง
ญาติอาจเรียงลำดับตามความสัมพันธ์กับผู้เสียชีวิต จากนั้นจึงเคลื่อนหีบไปยังสุสานหรือสถานที่ฌาปนกิจ
ประเพณีจีนบางชุมชนในประเทศไทยมีขบวนแห่ศพ และอาจมีวงดนตรีจีนร่วมขบวนด้วย
ปัจจุบันหลายครอบครัวปรับรูปแบบให้สั้นลงตามสภาพการจราจร สถานที่ และข้อกำหนดของวัดหรือสุสาน
พิธีฝังกับพิธีเผา
ครอบครัวคนไทยเชื้อสายจีนอาจเลือกได้ทั้งการฝังและการฌาปนกิจ ขึ้นอยู่กับความเชื่อของครอบครัว ความประสงค์ของผู้เสียชีวิต และสถานที่ที่มีอยู่
ครอบครัวที่เลือกฝังอาจต้องเตรียมสุสานหรือพื้นที่ฝัง และประสานเรื่องวัน เวลา และพิธีที่สุสาน
บางธรรมเนียมให้ความสำคัญกับเวลาในการนำหีบลงหลุม รวมถึงการไหว้ก่อนและหลังการฝัง
ส่วนครอบครัวที่เลือกฌาปนกิจสามารถจัดพิธีที่วัดหรือฌาปนสถานตามที่ตกลงไว้ แล้วอาจประกอบพิธีจีนร่วมกับพิธีพุทธแบบไทย
เลือกวันออกศพอย่างไร
บางครอบครัวเชื้อสายจีนให้ความสำคัญกับการเลือกวันและเวลาออกศพ
อาจมีการพิจารณาปฏิทินจีน วันเกิดของผู้เสียชีวิต หรือข้อมูลของสมาชิกในครอบครัวตามธรรมเนียมที่ยึดถือ
ขณะที่ครอบครัวสมัยใหม่จำนวนหนึ่งเลือกวันตามความสะดวกของญาติและสถานที่
ไม่มีวิธีเดียวที่ใช้ได้กับทุกครอบครัว
หากครอบครัวถือเรื่องวันอย่างเคร่งครัด ควรให้ผู้ที่ครอบครัวเชื่อถือเป็นผู้พิจารณา และต้องตรวจสอบกับวัด สุสาน หรือสถานที่จัดพิธีอีกครั้งว่าวันนั้นสามารถใช้งานได้จริงหรือไม่
ต้องเผากระดาษเงินกระดาษทองหรือไม่
การเผากระดาษเงินกระดาษทองและสิ่งของจำลองพบได้ในพิธีจีนบางรูปแบบ แต่ไม่ใช่ข้อบังคับของทุกครอบครัว
สิ่งที่ต้องคำนึงถึงในปัจจุบันคือข้อกำหนดของสถานที่ ความปลอดภัย และปัญหาควันหรือไฟ
บางวัดหรือสถานที่อาจกำหนดพื้นที่สำหรับเผาโดยเฉพาะ หรือจำกัดสิ่งที่สามารถเผาได้
ดังนั้นควรสอบถามสถานที่ก่อนจัดเตรียมของจำนวนมาก
งานศพจีนต้องเตรียมอะไรบ้าง
ก่อนเริ่มงาน ครอบครัวควรทำรายการสิ่งที่จำเป็นตามรูปแบบพิธีที่เลือก เช่น
หีบศพ
สถานที่ตั้งศพ
โต๊ะไหว้
รูปผู้เสียชีวิต
ธูปและเทียน
เครื่องเซ่น
อาหารและเครื่องดื่ม
ชุดไว้ทุกข์
ผู้ดำเนินพิธี
อุปกรณ์สำหรับกงเต๊ก หากมี
รถเคลื่อนศพ
สถานที่ฝังหรือฌาปนกิจ
เจ้าหน้าที่ต้อนรับแขก
และผู้ประสานงานหลักของครอบครัว
การเตรียมรายการล่วงหน้าจะช่วยลดการซื้อของซ้ำและลดความสับสนระหว่างงาน
ค่าใช้จ่ายจัดงานศพพิธีจีน
ค่าใช้จ่ายแตกต่างกันมากตามรูปแบบพิธี
งานที่จัดแบบเรียบง่ายและผสมพิธีไทยอาจมีค่าใช้จ่ายใกล้เคียงกับงานศพทั่วไป
หากเพิ่มพิธีกงเต๊ก เครื่องเซ่นจำนวนมาก ชุดพิธีจีน กระดาษจำลอง วงดนตรี ขบวนแห่ หรือการฝังในสุสาน ค่าใช้จ่ายย่อมเพิ่มขึ้น
ดังนั้นก่อนตกลงใช้บริการควรขอใบเสนอราคาที่แยกรายการ เช่น
ค่าหีบ
ค่าตั้งศพ
ค่าเครื่องไหว้
ค่าพิธีกงเต๊ก
ค่าผู้ดำเนินพิธี
ค่าดอกไม้
ค่ารถ
ค่าฝังหรือฌาปนกิจ
และค่าใช้จ่ายของสถานที่
ไม่ควรดูเพียงคำว่า “แพ็กเกจพิธีจีน” เพราะรายละเอียดของแต่ละผู้ให้บริการอาจไม่เหมือนกัน
พิธีจีนผสมพิธีไทยได้หรือไม่
ได้ และพบได้ในครอบครัวคนไทยเชื้อสายจีนจำนวนมาก
ตัวอย่างเช่น อาจตั้งศพในวัดไทย มีการสวดพระอภิธรรมช่วงเย็น แต่จัดโต๊ะไหว้และพิธีกงเต๊กเพิ่มเติมตามธรรมเนียมจีน
วันฌาปนกิจอาจใช้ลำดับพิธีแบบไทยร่วมกับขั้นตอนที่ครอบครัวต้องการรักษาไว้
ข้อมูลทางวัฒนธรรมในประเทศไทยก็พบรูปแบบการผสมผสานระหว่างพิธีจีนกับพุทธอยู่ในหลายชุมชน
สิ่งสำคัญคือควรให้ผู้ดูแลพิธีทั้งสองฝ่ายรับรู้กำหนดการทั้งหมด เพื่อไม่ให้ขั้นตอนชนกัน
หากไม่รู้ว่าครอบครัวต้องใช้พิธีจีนแบบไหน ควรทำอย่างไร
เริ่มจากถามผู้สูงอายุในครอบครัวว่าบรรพบุรุษมาจากจีนกลุ่มใด และที่ผ่านมาเคยจัดพิธีแบบใด
จากนั้นตรวจสอบว่าครอบครัวต้องการรักษาพิธีดั้งเดิมไว้มากน้อยเพียงใด
หากไม่มีผู้รู้ในครอบครัว สามารถปรึกษาสมาคมจีน ศาลเจ้า ผู้ประกอบพิธี หรือผู้ให้บริการงานศพที่มีประสบการณ์ด้านพิธีจีน
ไม่จำเป็นต้องจัดทุกพิธีเพียงเพราะเป็นครอบครัวเชื้อสายจีน
ควรเลือกเฉพาะขั้นตอนที่ครอบครัวให้ความหมายและสามารถดำเนินการได้อย่างเหมาะสม
สรุป การจัดงานศพพิธีจีน
การจัดงานศพพิธีจีนไม่มีรูปแบบเดียวที่ใช้ได้กับทุกครอบครัว
ขั้นตอนอาจประกอบด้วยการเตรียมร่างผู้เสียชีวิต การตั้งศพ การไหว้ การจัดเครื่องเซ่น การแต่งกายไว้ทุกข์ การสวดหรือกงเต๊ก การเคลื่อนศพ และการฝังหรือฌาปนกิจ
บางครอบครัวรักษาธรรมเนียมจีนไว้เกือบทั้งหมด ขณะที่บางครอบครัวผสมพิธีจีนกับพิธีพุทธแบบไทย
ก่อนจัดงานจึงควรตรวจสอบเชื้อสายและธรรมเนียมของครอบครัวให้ชัดเจน แล้วจึงประสานผู้ดำเนินพิธี วัด ศาลเจ้า หรือสุสาน เพื่อจัดลำดับงานให้เหมาะสม
การเตรียมรายละเอียดให้ชัดตั้งแต่ต้นช่วยให้พิธีดำเนินไปอย่างเรียบร้อย และช่วยให้ครอบครัวรักษาธรรมเนียมที่ต้องการไว้โดยไม่เพิ่มขั้นตอนหรือค่าใช้จ่ายเกินความจำเป็น

